U bent hier: Home / Kennisbank / Energie / Schaliegas

Schaliegas

Schaliegas is aardgas dat zit opgesloten in schalie, een hard gesteente. Winning van schaliegas kan daarom niet door simpelweg te boren, er moet ook worden 'gefrackt'. Enorme hoeveelheden water en chemicaliën worden dan in de bodem gespoten om scheuren te veroorzaken in het gesteente. Dit gaat gepaard met grote risico's voor het milieu, het klimaat en de veiligheid. De baten zijn tegelijk gering. We kunnen daarom beter investeren in duurzame energie.

Schaliegas

Schaliegas is gas dat lokaal voorkomt in schaliegesteente, ook wel kleisteen genoemd. Het is een fossiele brandstof die zelf ook liever in de grond blijft zitten. Want in tegenstelling tot gewoon aardgas, dat in aaneengesloten bellen (velden) voorkomt in poreus gesteente (meestal zandsteen) onder afsluitende lagen, zit schaliegas opgesloten in minuscule poriën, binnen in het gesteente waarin het ooit – doorgaans over tientallen tot honderden miljoenen jaren - is gevormd uit versteend organisch materiaal.

De piepkleine gasbelletjes zijn dus niet onderling met elkaar verbonden. Simpelweg een tunnel boren tot in het gesteente is bij schaliegas, in tegenstelling tot 'gewoon aardgas', niet voldoende om het gas te kunnen aanzuigen. Het gesteente moet ondergronds gebroken ('fractured') worden, zodat barsten de poriën bereiken.

Schaliegas komt niet in grote aangesloten velden voor en het is vaak onduidelijk hoe hoog de concentratie met gas gevulde poriën precies is. Schaliegaswinning is daarom echt sprokkelwerk. Om in een gebied schaliegas te ontginnen, zijn vaak honderden boorlocaties nodig, van waaruit in verschillende richtingen wordt geboord (zie deze interactieve kaart voor een overzicht van alle olie- en gasinstallaties in Nederland). Om het schaliegas uit de poriën te krijgen, moet het gesteente ondergronds worden opengebroken – dit heet fracking, kort voor hydraulic fracturing.

Dit gebeurt met schokgolven van enorme hoeveelheden geïnjecteerd water, zand en chemicaliën. Dit mengsel wordt door de kersverse barsten heen geperst en moet de poriën bereiken en het gas oplossen. Daarna wordt (een deel) weer via deze boortunnels omhoog gezogen, waarna het gas wordt gescheiden van het chemisch verontreinigde water.

Milieuproblemen schaliegas op een rij

De winning van schaliegas kent een groot aantal risico's voor het milieu, van landschapsaantasting en lekkend methaan, tot vervuiling van grondwater en ophoping van gifstoffen in de landbouw. Al met al is schaliegas een sterk vervuilende fossiele brandstof, en als Nederland ervoor zou kiezen groen licht te geven aan fracking van onze bodem, is het milieu de zekere verliezer...

De belangrijkste milieuproblemen door winning van schaliegas op een rij:

1. Schaliegas is fossiele energie, dús vervuilend en eindig

Schaliegas is een fossiele brandstof en die zijn inherent slecht voor het milieu. Het decennialange grootschalige gebruik van conventionele fossiele brandstoffen, zoals aardolie, aardgas en steenkool, is de oorzaak van 's werelds grootste en meest bedreigende milieuproblemen, van het smelten van de poolkappen en stijgen van de zeespiegel, tot verzuring van de oceanen, grootschalige verstoringen van ecosystemen en het uitsterven van talloze soorten dieren en planten.

Deze energiebronnen zijn bovendien niet hernieuwbaar. Het schaliegas in de Nederlandse bodem is gevormd over vele miljoenen jaren tijd. Het is echter slechts goed voor maximaal zo'n 2,5 jaar extra gasproductie – op basis van de huidige productie van conventioneel aardgas. Blijven investeren in fossiele brandstoffen is dus een heilloze weg. We moeten toe naar een schone en volledig hernieuwbare energievoorziening – en de enige route die daar naartoe leidt, is het opvoeren van de investeringen in duurzame energie.

2. Schaliegas is slecht voor het klimaat, zelfs erger dan steenkool

Van gas wordt wel eens gezegd dat het 'relatief schoon' zou zijn. Dat is alleen in theorie waar. In praktijk geldt eerder het omgekeerde: gezien de schaal waarop gas wordt geproduceerd en verbrand is het juist een van de grootste bronnen van CO2, dat klimaatbelastend is en leidt tot toenemende verzuring van de oceanen.

Van  groter belang is het feit dat bij schaliegaswinning ook methaan vrijkomt, een veel krachtiger broeikasgas. Op een tijdschaal van 20 jaar is het opwarmende effect van methaan maar liefst 83 keer zo sterk als dat van CO2 (zie ook het meest recente rapport van het Intergovernmental Panel for Climate Change, tekst in het Nederlands) – terwijl juist op deze tijdschaal een trendbreuk geforceerd moet worden om uitzicht te houden op het internationale klimaatdoel van maximaal 2 gradenstijging van de temperatuur op aarde.

Wanneer wordt gekeken naar het totale opwarmende effect van CO2 en methaan over de 20 jaar na productie en consumptie van schaliegas, is deze fossiele brandstof in veel gevallen zelfs nog slechter voor het klimaat dan steenkool(!)

De grens hiervoor ligt rond de 1 à 2 procent methaanlekkage – wanneer méér methaan wordt gelekt, is schaliegas klimaatbelastender dan steenkool. Uit diverse studies blijkt dat bij het winnen van schaliegas (zowel door fracken, direct door de bodem, als door de boorputten) in praktijk vrijwel altijd hogere percentages gelekt methaan voorkomen. NOAA (het Amerikaanse KNMI) berichtte eind 2012 dat het boven geëxploiteerde schaliegasvelden in de VS al methaanlekkages tot 9 procent heeft gemeten. Dat maakt de winning van schaliegas volkomen onverantwoord voor het mondiale klimaat.

3. Groot risico van vergiftiging bodem, grondwater, akkers, natuur

Bij de winning van schaliegas moet zeer vaak geboord worden, en elke boring wordt een of meerdere malen 'gefrackt'. Daarbij worden, per frack, miljoenen liters chemisch verontreinigd water onder extreme druk de bodem in geperst.

Na de frack wordt geprobeerd het vergiftigde water weer naar het oppervlak te zuigen, inclusief opgeloste belletjes schaliegas. Na afvang van dit gas blijft het frackwater over – en daar is eigenlijk nooit een goede oplossing voor. In de VS pompen ze soms  het verontreinigde water  terug in de bodem (met extra risico op aardbevingen). Het alternatief is het water met een grote stroom tankwagens – (in Nederland door dichtbevolkt gebied) - naar opslagbassins te brengen, om het daar vervolgens te reinigen.

In elk deel van dit traject kan van alles misgaan. Gevolg: vervuiling van bodem, grondwater, natuur, landbouwgrond en lucht.

Met name de veiligheid van de zogeheten casing, de beschermende huls die het frackwater in de boorschacht moet houden, kan niet worden gegarandeerd. Zeker bij diepe boringen (zoals in Nederland noodzakelijk zou zijn, het schaliegas zit hier vele kilometers diep) kan deze huls beschadigd raken, of kunnen opeenvolgende hulzen slecht aansluiten, bijvoorbeeld op het grensvlak van verschillende doorboorde gesteentelagen. Daarnaast kan de extreme druk tijdens de frack (waarneembaar als aardbeving) de boorschacht en omhulzing beschadigen.

Zulke mankementen treden diep onder de grond op, en daarmee buiten ieders zicht. Het enige waarneembare gevolg is lekkage van frackwater, gifstoffen en methaan, en deze kunnen vervolgens overal terecht komen.

Deze verontreiniging is vaak definitief omdat de enige effectieve reinigingsmethode, afgraven, maar tot een bepaalde diepte praktisch mogelijk is.

4. Groot risico van verontreiniging drinkwater

Bij het fracken kan in elk stadium lekkage van verontreinigd water optreden. Gezien het grote aantal benodigde boringen en de enorme hoeveelheid vergiftigd water per individuele boring, is de kans op zichtbare of onzichtbare lekkages met dit frackwater heel groot.

Zowel in de bodem, als via het oppervlak, kan er contact plaatsvinden tussen vergiftigd frackwater en reservoirs voor drinkwater.

Waterleidingbedrijven, die in Nederland verantwoordelijk zijn voor de levering van schoon drinkwater, zijn daarom zeer bezorgd, wanneer politiek Den Haag zou besluiten groen licht te geven aan schaliegasbedrijven.

De drinkwaterbedrijven verlangen keiharde, aanvullende garanties van de schaliegaswinners, onder andere ten aanzien van monitoring van gifstromen in het grondwater en het afdichten van actieve en ongebruikte boorputten.

In een lange lijst voorwaarden van Brabant Water staat onder andere dat in de omgeving van boorputten aparte boringen verricht moeten worden, om veranderingen inzuurgraad en zoutgehalte van de bodem vast te stellen; de concentratie giftige aromatische koolwaterstoffen, gehalogeneerde koolwaterstoffen en radioactiviteit (alfa- en bèta-straling) te meten. Ook moet door middel van gaschromatografie detectie van overige chemische verbindingen plaatsvinden. Deze metingen moeten tijdens de boor- en testfase plaatsvinden, alsook ná afloop van de booractiviteiten, en tenminste elk kwartaal herhaald worden.

Belangrijke eis is bovendien dat de waarnemingsputten eerst worden aangelegd en vervolgens enige tijd in bedrijf genomen, vóór een eerste schaliegasboring zou worden gezet, om de nulsituatie te meten.

Brabant Water spreekt daarnaast de zorg uit dat de door het fracken veroorzaakte aardbevingen de boorputten beschadigen – en daarmee de ondoorlatendheid van de omhulsing en verdere afsluiting om zeep helpen. Zo zijn boorputten in Engeland door de zelf veroorzaakte aardbevingen ovaal geworden.

5. Groot risico op luchtvervuiling

Luchtvervuiling door de winning van schaliegas krijgt minder aandacht dan de vervuiling van water en bodem, maar is desondanks heel reëel. Dit komt voor een belangrijk deel door het grote energiegebruik dat noodzakelijk is voor zowel het fracken, als de aanleg en verder gebruik van de infrastructuur. Voorlopige schattingen van het energierendement van schaliegas geven aan dat schaliegas uiterst ineffeciënt is – voor elke vijf kuub aan gewonnen gas, moet het equivalent van één kuub aan boren, fracken en transport worden besteed – voor een belangrijk deel is dit in de vorm van diesel, met lokale luchtverontreiniging tot gevolg.

Boven boorputten en vergiftigd oppervlaktewater kunnen bovendien vluchtige gifstoffen in de lucht terechtkomen. In Amerika wordt bijvoorbeeld verhoogde concentraties tolueen en ethylbenzeen aangetroffen in de omgeving van boorputten. Deze stoffen kunnen ademhalingsklachten en neurologische schade veroorzaken.

Wanneer vluchtige koolwaterstoffen uit het frackwater in contact komen met dieselgassen van boorinstallaties en tankwagens, kan ook de concentratie oppervalkte-ozon toenemen – met smog en ademhalingsklachten als mogelijk gevolg.

En ook de methaanlekkages als gevolg van de winning van schaliegas kunnen aangemerkt worden als luchtverontreiniging, waarvan de gevolgen zich bovendien niet beperken tot de directe omgeving.

6. Groot risico op vrijkomen van zware metalen en radioactieve elementen

In 2011 waarschuwde het Amerikaanse milieuagentschap EPA dat bij fracken naar schaliegas een geheel andere chemische cocktail de grond uit komt, dan erin gaat. Dit komt doordat schaliesteen een complexe minerale samenstelling heeft, en bij het fracken ook giftige elementen uit het gesteente vrijkomen die naar het oppervlak worden meegevoerd. Hierdoor kunnen – afhankelijk van de schalie waarin geboord wordt – zware metalen en het radioactieve element radium in het milieu terechtkomen. Beide zijn potentieel kankerverwekkend.

Het grootste risico voor de volksgezondheid zit volgens het EPA niet in directe blootstelling aan lucht of water rondom de boorputten, maar in de opeenhoping van zware metalen of radioactieve elementen in de lokale landbouw, bijvoorbeeld bij melkveehouderijen.

7. Aantasting van het landschap, hinder door licht en geluid

Om schaliegas te winnen moet het gesteente letterlijk geperforeerd worden met boringen, zodat de volledige gesteentelaag (door middel van fracking) gebarsten kan worden. Dit vereist een groot aantal boringen en een groot aantal boorlocaties, gemiddeld ongeveer één boorput in elke vierkante kilometer.

Daarnaast moet er nieuwe infrastructuur komen: wegen tot aan de boorput, zodat tankwagens het verontreinigde water kunnen afvoeren, opslagtanks en leidingen voor het afgevangen gas.

De schaliegaswinning gaat bovendien 's nachts door, en dat geldt dus ook voor geluidshinder en lichtvervuiling, zoals satellietfoto's van schaliegaswingebieden in de VS laten zien. Hier wordt zelfs een deel van het gewonnen schaliegas afgefakkeld, omdat dit (door overproductie en ingezakte gasprijzen) daar momenteel goedkoper is dan afvangen en op de markt brengen.

8. Grote kans op aardbevingen

Inwoners van de provincie Groningen worden regelmatig opgeschrikt door aardbevingen als gevolg van aardgaswinning. Deze zijn het gevolg van inklinking en bodemdaling. Bij de winning van schaliegas is dat niet anders: ook schaliegaswinning veroorzaakt bodemdaling. Maar door het fracken kunnen ook nog anderssoortige aardbevingen voorkomen; bekijk deze interactieve kaart voor een overzicht van alle aardbevingen in 2015 als gevolg van gas- en olieboringen.

Ten eerste is de frack zelf – een schokgolf met een enorme hoeveelheid water, zand en chemicaliën, bedoeld om het gesteente te breken – een seismisch waarneembare aardbeving. Deze is doorgaans niet veel zwaarder dan kracht 2 op de Schaal van Richter – te weinig om gebouwen te beschadigen, maar genoeg om de eigen boortunnel te ontzetten, daarbij de omhulzing te beschadigen en dus ernstige vervuiling te veroorzaken.

Daarnaast bestaat er een risico dat de frackvloeistof ook in reeds bestaande breuken in de ondergrond terecht komt, die vervolgens in beweging kunnen komen, met zwaardere aardbevingen tot gevolg. In de VS zijn al bevingen tussen 5-6 op de Schaal van Richter gemeten. Ook in gebieden waar in Nederland schaliegas in de bodem zit, komen zulke breuken voor: bekijk deze interactieve kaart voor een overzicht van alle Nederlandse aardbevingen ten gevolge van gas- en olieboringen.

 

 

 


Opmerkingen

Wil je reageren? Meld je aan!